Araştırma yapacak olan tarihçi bilimsel açıdan daha etkili olması için bazı metot ve usulleri kullanmalıdır. Bu şekilde araştırma yaptıktan sonra edindiği bilgiler ile yeni bir eser kaleme alabilir. Böylece kaleme aldığı eser ile birlikte insanlara bilimsel bir eser sunmuş olur. Bu sayede tarih bilimine katkıda bulunma şerefine nail olur. Araştırmacı bazı süreçler ile araştırmasını programlamalı ve su süreç doğrultusunda gitmelidir.
Makalede Neler Var?
HAZIRLIK AŞAMASI
Araştırmacı bir tarih araştırmasına başlamadan önce yapması gereken şey konu seçimidir. Konu seçimi hayati önem taşır. Nitekim konu seçimi doğru yapılırsa ilmi açıdan güzel bir eser ortaya çıkar. Seçilecek konu özgün olmalıdır. Özgün olmayan bir konu, araştırmacıya herhangi bir bilgi zenginliği katmaz ve bilim dünyasında bir etkisi olmaz. Bu yüzden hemen hemen bütün araştırmalar özgün bir konuya sahip olmalıdır. Konuya özgün bir bakış açısı kazandırmak veya o konu ile ilgili farklı kaynaklar bulunduğunda aynı konu çalışılabilir.
Araştırma yapılacak konu ile ilgili kaynaklar da önemlidir. Kaynakların ulaşılabilir ve değerlendirilebilir olması araştırmacı için çok önemlidir. Konunun kaynak araştırmasına önem veren araştırmacı hem konuyu yarıda bırakmaz hem de konuyu araştırırken hız kazanır. Araştırılan konu hangi tarih aralığı olursa olsun mutlaka araştırmacı o dönemin kaynaklarını okuyabilir olmalıdır. Nitekim Osmanlı – İran ilişkilerini inceleyen bir araştırmacı eğer Osmanlıca bilmezse bu konuyu araştırmada çok geri kalır. Bundan dolayı konu ile ilgili yetkinlik önemlidir.
Konu ile ilgili yetkinlik kadar önemli olan bir değer husus ise araştırmacının konuya olan ilgisidir. Araştırmacı eğer konuya yönelik bir merak içerisindeyse eğer konu ile ilgili araştırma yaparken istekli bir şekilde yapacaktır. Eğer ki araştırmacı konuya karşı bir iğlisi yok ve sıkıcı buluyorsa o araştırma ister istemez eksik kalacaktır. Bundan dolayı araştırılacak konuya olan ilgi önemlidir.
Araştırmacı bir konu belirledikten sonra yapacağı ilk iş konu ile ilgili okuma yapmaktır. Bunun içinde öncelikle yapması gereken kaynakların tespiti olacaktır. Kaynaklar birincil ve ikincil kaynak olarak ikiye ayrılmaktadır ve birincil kaynak daha çok değer taşımaktadır. Nitekim lisansüstü araştırmalarda kullanılmayan birincil kaynaklar, araştırmanın bilimselliğine gölge düşürür. Bundan dolayı kaynaklarda ilk hedef birincil kaynaklar olmalıdır. Birincil kaynakları günümüz dünyasında dijital ortamlardan bulabilmekteyiz. Araştırmacı birincil kaynağın eksik olduğu bir konu ile ilgili araştırma yapıyorsa ikincil kaynaklara başvurmalıdır.
Kaynakların tespitinden sonra literatür tespiti yapılmalıdır. Konuya dair ikincil kaynaklar araştırılır. Bir nevi kaynakça kısmının öznesidir. Literatür tespiti için başvurulacak en önemli merkez kütüphanelerdir. En iyi kütüphane ise en yakın kütüphanedir. Araştırmacı birincil kaynak olmayan bir konu ile ilgili çalışma yapıyorsa ikincil kaynaklara yönelir. Bir eserin ne zaman lazım olacağı belli olmadığından dolayı, eğer bir eser çalışma boyunca lazım olacak ise satın alınmalıdır. Tüm bu literatür tespiti ile birlikte; özgün bir çalışma olacak, çalışmayı destekleyici bilgiler edinilecek ve özellikle tartışmalı konularda yapılan çalışmalarda konuya yakın çalışmalar tespit edilerek döneme dair tespitler daha düzgün bir şekilde gerçekleştirilecektir.
Araştırmacı konu ile ilgili okumalar yapıp bilgi sahibi olduktan sonra konunun sınırlarını ve zamanını belirlemelidir. Sınırı belirsiz bir konu üzerinde yapılmış olan bir çalışma genellikle daha verimsiz olur ve çok yüzeysel bir çalışma olur. Eğer ki sınırları ve zamanı belirlenmiş olan bir çalışma olursa daha nitelikli bir eser olmuş olur. Nitekim konuyu daraltmak demek o konu ile ilgili daha derinlemesine bilgilere ulaşmak demektir.
Araştırmacı ön okuma yaparken bazı eksikler çıkar. Bu eksikleri veya sorunları not eder. Bunun sonucunda bir taslak/geçici plan ortaya çıkar. Bu planda çalışmanın hangi konu başlıkları ve hangi metodolojik aşamalardan geçeceği belirtilir. Bu sayede araştırmacının zihninde oluşan sorunlar teker teker çözüme kavuşur. Sağlık bir araştırma için geçici plan şarttır.
Araştırmacı yapacağı geçici planda öncelikle konusunu tanıtmalıdır. Giriş kısmında bunu ele alır. Bu kısımda bahsedilecek olan kavramsal çerçeve ile birlikte konunun hangi parametreler dikkate alınarak gerçekleştirileceği açıklanır. Giriş kısmında bahsedilecek bir diğer konu ise tarihsel arka plandır. Çalışmanın yapılacağı konu öncesi gelişmelerin özeti niteliğindedir. Giriş kısmında son olarak bahsedilecek konu ise literatür değerlendirmesidir. Literatür değerlendirmesi ile birlikte çalışmanın niçin yapıldığı sorusuna cevap verilmiş olur.
Giriş kısmı dışında diğer bölümlere bakıldığında bir oran olmalıdır. Bölüm başlıkları yapılacak çalışma ile doğru orantılı olmalıdır. Bölümler arası denge önemlidir. Bu sayede yapılacak olan çalışma daha verimli olur. Ön okuma ile birlikte oluşan geçici plan çalışma ilerledikçe gelişir. İncelenen birincil ve ikincil kaynaklar ile birlikte yeni bilgiler ortaya çıkabilir. Durum öyle bir hâl alır ki önceden gerekli görülen bir alt başlık çıkarılabilir. Bundan dolayı geçici plan çalışma süresince değişmeye uğrar. Çalışma bittiği vakit geçici plan içindekiler kısmını oluşturur.
Hazırlık aşamasının son süreci karteks oluşturma sürecidir. Araştırmacı literatür tespiti aşamasından itibaren edindiği bilgileri karteks dediğimiz tercihen karbondan kesilmiş formlara yazar. Konu ile ilgisi olsun veya olmasın her durumda yazılmalıdır. Bu sayede bir eseri çalışma boyunca tekrar tekrar incelemek zorunda kalmayız. Bundan dolayı karteksler çalışma boyunca tutulmalıdır. Bu sayede daha verimli hale gelir. Karteks 11-4 cm veya 12-5 cm ebatlarından oluşan dikdörtgen formdur. Karteksin ön yüzüne kitap hakkında bilgiler yazılır. Arka yüzüne ise kitap içinde konu ile ilgili bilgi olup olmadığı yazılır. Bu sayede karteks oluşturulur. Belli bir düzen içinde muhafaza edilir. Oluşturulan bu karteksler kaynakça kısmında kullanılır.
ARAŞTIRMA AŞAMASI
Araştırmacı hazırlık sürecini tamamladıktan sonra araştırma sürecine başlayabilir. Bu süreçte arşivlerden, süreli yayınlardan ve değerlendirme eserlerden yararlanır. Arşivler bir tarihçi için çok önemlidir. Arşiv malzemesi kullanılmadan yapılmış bir çalışma resmiyet olarak kabul görmez. Günümüzde arşiv belgelerine dijital ortamlardan ulaşılabilmektedir.
Araştırmacının arşiv belgelerinden sonra bakacağı kaynak süreli yayınlar olmalıdır. Süreli yayınlar 2. Mahmud döneminde Takvim-i Vekayi ile başlamıştır. Arşiv belgeleri gibi resmi olmasalar da faydalanılabilir kaynaklardır. Dönem ile ilgili bilgiler verir. Arşivler ve süreli yayınlar dışında bir diğer kaynak ise değerlendirme eserlerdir. Döneminde yazılmış kitap veya sonra ki süreçte yazılmış anılar buna örnek gösterilebilir. Dönem ile ilgili bilgiler verir. Resmi olmasa da incelenebilir.
DEĞERLENDİRME SÜRECİ
Bu süreç ile birlikte, bu sürece kadar ki olan kısımda toplanılan bilgilerin değerlendirilmesi yapılacaktır. Araştırmacı bilgileri fişler vasıtasıyla kategorileştirmelidir. Günümüzde araştırmalar genellikle bilgisayar vasıtasıyla yapılmaktadır. Bundan dolayı fişleme süreci de bu şekilde yapılacaktır. Her bir konu için ayrı klasör şeklinde yapılmalıdır ve her başlık hatta her alt başlık için ayrı klasör oluşturulmalıdır. Yapılan bu fişlemeler daha sonra kullanılır.
Fişleme için a5 sayfası yeterlidir. İncelenen eser fişleme yapılırken sol üst köşeye eser ile ilgili tanıtıcı bilgiler yazılır. Eğer kitapsa kitap adı ve yazarı. Süreli yayın ise yayın adı ve tarihi yazılır. Sağ üst köşeye fişin konusu yazılır ve hemen altına bu konu ile ilgili kaçıncı fiş olduğu yazılır. Sayfanın ortasına sayfa numarası ile birlikte kitap veya süreli yayın içindeki bilgi yazılır. İster okunduktan sonra veya istersen okuduğu sırada yazılabilir. Yazılan bilginin birebir olmamasına dikkat edilmelidir. Eğer bilgi ön sayfaya sığmadıysa sol altta doğru ok işaret edilir. Bu demek oluyor ki devamı arka sayfada. Bu bilgiler ışığında fişleme yapılır.
YAZIM SÜRECİ
Araştırmacı hazırlamış olduğu plana göre bölümleri oluşturur. Değerlendirmiş olduğu bilgiler ışığında hazırladığı fişlerden yararlanır. Yazıma bu şekilde başlar. Bu süreç içerisinde elbette yeni bilgiler de eline geçecektir. Bu bilgilerden de yararlanacaktır. Tüm bunları yazıya dökerken ki kullanacağı yazım kurallarını Sosyal Bilimler Enstitüsünden alacaktır. Araştırmacı bu süreçte alıntılara da yer verecektir. Bir anlaşma maddesi, bir tüzük veyahut bir kişinin sözü olabilir. Alıntı mutlaka tırnak içerisinde italik olarak yazılmalıdır. Araştırmacının yaptığı alıntı üç satır ise paragrafa devam edilir. Üç satırdan fazla ise yeni paragraf açılır.
Araştırmacı çalışmasını bitirirken sonuç bölümü ile bitirir. Bu bölümde daha çok ortaya çıkan sonuçlar olur. Araştırmacı konu hakkında çalışma yapıp yazıya döktükten sonra faydalandığı kaynakları resmiyet sırasında göre yazmalıdır. Eğer çalışmada bütünlüğü bozmamak adına koyulmamış fotoğraf, belge, vb. bilgiler “Ekler” bölümü adı altında verilir. Ayrıca lisansüstü çalışmalarda, çalışmanın içinde geçen kişi ve yer adları “İndeks” ve “Dizin” adı altında alfabetik olarak yazılır.
Bu bilgiler ışığında bir araştırmacı, bilimsel değeri yüksek olan bir çalışmayı hayata geçirebilecektir. Kendimize tarihçi diyorsak eğer bu disiplinler ile birlikte araştırma yapmalıyız.
KAYNAKÇA
KÜTÜKOĞLU, Mübahat S. (2017), Tarih Araştırmalarında Usul, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
ŞİMŞEK, Ahmet. (2016), Tarih İçin Metodoloji, Pegem Akademi, Ankara.
