Makalede Neler Var?
ÖZET
Osmanlı sultanlarından, Sultan III. Selim döneminde yenilik hareketleri başlamıştır. Bununla birlikte günümüze etki edecek olan değişimler, süreç içerisinde ortaya çıkmıştır. Sonraki dönemlerde II. Mahmud ve Abdülmecid hükümdarlıklarında ülke adına büyük faaliyetler yapmışlardır. Bu dönemde aydın insanlarda Avrupa’daki meşruti yönetimden etkilenme vardır. Sonraki yıllarda meşrutiyetin ilanına kadar gidecek olan bu süreçte, halk bilgilendirilmiştir. Bu gelişmelere bakıldığında Meşrutiyetin ilanı kaçınılmazdı. I. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte ilk anayasa oluşturuldu. Çok geçmeden Osmanlı-Rus harbi çıktı ve yeni kurulmuş olan bu meclis başarısız faaliyetler sonucu tatil edildi. Yaklaşık 30 yıl tatilin ardından İttihat ve Terakki’nin çabalarıyla 1908 yılında II. Meşrutiyet ilan edildi. Akabinde 1908 seçimleri yapıldı. Bu olaylarla birlikte muhalif fırkalar kurulmaya başlandı. Tüm bunların sonucunda 31 Mart vakası olayıyla Sultan II. Abdülhamid tahttan indirildi. Sonrasında tekrardan anayasada yenilenmeye gidildi. Bu kez I. Meşrutiyete oranla halk, daha fazla ön planda olmuştur.
Anahtar Kelimeler: Meşrutiyet, Anayasa, Seçim, Fırka, Ferman.
GİRİŞ
Tarihte devletlerin kaderi, diğer devletlerle yarışın sonucuna göre etkilenmiştir. Burada devlet deyip geçemeyiz. Bu devlete tabi halk; devleti ayakta tutmakla beraber, devleti daha da üst raddeye getirmiştir. Tarihler XIX. Yüzyıla geldiğinde bunu çok daha net görüyoruz. Özellikle o dönemin Osmanlı Devleti’ne baktığımız zaman, halkın yavaş yavaş siyasete katıldığı görülür. Bu olay büyük bir gelişmedir. Öncesinde padişahın mutlak otoritesi vardı ve asla sorgulanamazdı. Fakat yeni gelişmelerle birlikte bunlar sorgulanmaya başlandı ve padişahın yetkileri zamanla daralmaya başlandı. Bu sürecin başlangıcı olarak Lale Devri diyebiliriz. Sonrasında Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet dönemleriyle devam etmiştir. Burada esas olan ise, yapılan yeniliklerle devletin kalkındırılmasıdır. Yapılan yenilikler dönemin güçlü devletlerinin olduğu Avrupa örnek alınarak yapılmıştır. Nitekim I. Meşrutiyet’in ilanıyla Avrupa’nın bize kucak açacağını düşündük, fakat bu hiç öyle olmadı.
BÖLÜM 1: II. MEŞRUTİYET VE 1908 SEÇİMLERİNE GİDEN YOL
Osmanlı padişahlarından olan Sultan III. Selim, birçok yenilik hareketi başlatmıştır. Nizamı Cedid adı altında devletin birçok kurumunda değişime gitmek istemiştir. Kendinden sonra gelecek olan padişahlara örnek olacak bu yenilik hareketi, kendisinden sonra gelecek olan başta Sultan II. Mahmud ve sonrasında gelecek olan diğer padişahları etkilemiştir. Orduda ve devlet kurumların Avrupa tarzında değişime gidilmiştir. Hal böyle olunca; o döneme kadar savaş yurdu olarak tabir edilen Avrupa’yı örnek almak, Osmanlı halkı ve devlet adamları tarafından tepki çekmiştir.
Sultan II. Mahmud başa geldiğinde ilk dönem Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa’nın gücü altında kalmıştır. Nitekim II. Mahmud, Alemdar Mustafa Paşa tarafından cellatların elinden alınarak sultan ilan edilmiştir ve bundan dolayı II. Mahmud’un eli kolu bağlıdır. Bu ilk dönemde ayanlar arasında Senedi İttifak ilan edildi. İlk defa bu olayla padişah sınırlandırıldı. Çok geçmeden yeniçeriler Alemdar Mustafa Paşa’nın konağını bastılar. Bu baskın sonucunda Alemdar Mustafa Paşa, konağını içinde yeniçerilerle birlikte havaya uçurdu. II. Mahmud, Alemdar Mustafa Paşa’nın ölümünü fırsat bilmiştir ve artık biz tarihçiler olarak ikinci dönem olarak adlandırdığımız, II. Mahmud’un serbest bir şekilde yenilikler yaptığı döneme geçilmiştir. Bu dönemde köklü değişiklikler yapılmıştır. Hemen hemen bütün devlet kurumlarında değişikliğe gidilmiştir. Yapılan bu değişiklikler, günümüze etki edecektir. Bu dönemde Tanzimat Fermanı’nın temeli atılmıştır. II. Mahmud’un ömrü bu fermanı ilan etmeye yetmemiştir.
Sultan Abdülmecid döneminde ilan edilen Tanzimat Fermanı ile gerçek anlamda büyük değişikliklere gidilmiştir. Can, mal ve namus güvenliği sağlanacaktır. Mecburi askerlik gelmiştir. Kimse yargılanmadan idam edilmeyecektir. Özel mülkiyet güvence altına alınmıştır. Tüm bu gelişmelerle birlikte padişahın yetkileri, yine padişah tarafından sınırlandırılmıştır. Fakat en nihayetinde bir fermandır. Eğer ki padişah bu ferman etkisizdir diye yeni bir ferman çıkartırsa bütün bunlar geçersiz sayılacaktı; işte bundan dolayı halkın bir kısmı bu fermanlara güvenmedi, güvenemedi.
Kırım Savaşı sonrasında Paris Konferansında (1856) haklar elde edebilmek için Islahat Fermanı ilan edilmiştir. Bu fermanla birlikte azınlıklara, önceki dönemlere oranla büyük raddede yetkiler verilmiştir. Bu yetkiler, Müslüman halk tarafından tepkiyle karşılanmıştır. Bu dönemde yaşanan Avrupa’daki siyasi olaylar, Osmanlı’yı da etkilemiştir. Bu dönemde Avrupa’dan etkilenen Şinasi, Namık Kemal gibi isimler Cumhuriyet ve Meşrutiyet rejimleri üzerine gazetelerde halkı bilinçlendirmek için yazılar yazmışlardır. Bu süreç, Meşrutiyetin ilanında çok önemlidir. Ayrıca Kırım savaşında Türk subaylar, yabancı subaylardan meşrutiyet rejimini öğrenmişlerdir. Bu rejimin etkisinde olan Türk subaylar, yakın zamanda I. Meşrutiyetin ilanında önemli rol oynayacaklardır.
Meşrutiyetin ilanı şartıyla tahta geçen II. Abdülhamid, kısa süre sonra Meşrutiyeti ilan etmiş olup, ilk Türk anayasası olan Kanuni Esasi ilan edilmiştir. Meşrutiyetin ilanında etkin güç olan Genç Osmanlılar, bu anayasa oluşturma sürecinde acele davranmışlardır. Padişaha geniş yetkiler verilmiştir. Avrupa’dan gelen komiteyi etkilemek isteyen genç Osmanlılar, Meşrutiyeti hızlı bir biçimde getirmişlerdir. Anayasanın bu denli hızlı bir biçimde hazırlanıp; padişahın her şekilde üstün olması, sonraki dönemde II. Meşrutiyetin ilanını getirecektir. Ruslarla aramızda çıkan 93 Harbi nedeniyle meclis tatil edilmiştir. 1908 yılında dönemin siyasi gücü olan İttihat ve Terakki, II. Meşrutiyeti ilan ettirmiştir. Bununla birlikte 1908 seçimlerine gidilmiştir.
BÖLÜM 2: SONUÇLARIYLA 1908 SEÇİMLERİ
Meşrutiyetin ilanı son derece önemlidir. İkinci kez ilan edilen bu Meşrutiyet, büyük bir coşkuyla kutlandı. Öyle ki daha sonraki dönemde Cumhuriyetin ilanı bile, bu denli bir coşkuyla kutlanamadı (dönemindeki gelişmelerden dolayı). II. Meşrutiyette kilit rol oynayan İttihat ve Terakki, gücü elinde toplamaya başlamıştır. Demokratik ve demokratik olmayan girişimlerin Osmanlı içinde son defa birlikte olduğu girişimdir. Bundan dolayı bu dönem son derece önemlidir.
Meşrutiyetin ilanıyla birlikte tekrardan bir seçim yapılmış olup, meclis tekrardan faaliyete geçmiştir. Seçimlerle başa gelen meclis, yeni bir anayasa üzerinde çalışmamıştır. Anayasa, yine ilk Meşrutiyet ilanına yakın şekilde olmuştur. Köklü değişimler olmamıştır. Bunun etkileriyle bir yıl sonra tekrardan bir seçime gidilecektir. Ayrıca 1908 seçimleriyle başa gelen meclis, tamamıyla İttihatçı değildi ve mevcut güç olan İttihat ve Terakkiyi yer yer eleştiriyordu.
Bu dönemde yavaş yavaş partiler kurulmaya başlandı. Özellikle Ahrar Fırkası, İttihat ve Terakkiye muhalif olmuştur. Bu süreçte her iki tarafta sokaklarda propagandalar düzenlemiştir. Bu süreç doğrultusunda halk farklı bölgelerde farklı şekillerde bilgilendirilmiştir. Bu olaylarla birlikte ileriki süreçte seçimler şekillenmiştir. 31 Mart Vakası ile padişah II. Abdülhamid tahttan indirildi. Bu olayla birlikte anayasa üzerinde değişikliğe gidildi. Bu değişiklikler, padişahı geniş anlamda kısıtlıyordu. Bu değişimler tamamen halkı ön plana getiriyordu. 1909 seçimleriyle sonuçlanan bu vaka, tarihte önemli bir yere sahiptir.
SONUÇ
Türk tarihinde önemli bir yere sahip olan II. Meşrutiyet, dönemin şartlarında kaçınılmazdı. Meşrutiyetle birlikte gelen 1908 seçimleri, dönemin şartlarından etkilenmiştir. Komşu ülkelerde yaşanan ihtilal hareketleri, bizim ülkemizde de tesir etmiştir. Tüm bunlar sonucunda 1908 ve 1909 seçimleri yapılmıştır. Bu dönemde ilk olarak coşku vardı fakat zamanla bazı sorunlar oluştu. Özellikle azınlıklarla ilgili geri dönülemez sorunlar ortaya çıktı. Sonuç olarak bakıldığında II. Meşrutiyetle gelen 1908 seçimleri, önce Cumhuriyetin fikrini akıllara ister istemez getirmiştir. Sonraki süreçte günümüze kadar olan kısımda etki etmiştir. Günümüzde Cumhuriyet rejimi devam etmektedir. Bu dönemdeki II. Meşrutiyetin ilanı ve akabinde yapılan seçimler, bu şekilde etki etmiştir.
KAYNAKÇA
BİRECİKLİ, İhsan Burak. (2008). “Yüzüncü Yılında II. Meşrutiyet’in İlanı Üzerine Bir İnceleme”, Akademik Bakış Dergisi, Cilt:2, Sayı:3, 211-226.
KIZILTAN, Yılmaz. (2006). “I. Meşrutiyetin İlanı ve İlk Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı”, GÜ, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt:26, Sayı:1, 251-272.
TURHAN, Mümtaz. (2016). Kültür Değişmeleri Sosyal Psikolojik Bakımdan Bir Tetkik, Altınordu Yayınları, Ankara.
UZUN, Hakan. (2005). “Türk Demokrasi Tarihinde I. Meşrutiyet Dönemi”, Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi, Cilt:6, Sayı:2, 145-162.
ZEYREK, Suat. (2012). “II. Meşrutiyet’in İlanı Üzerine Bazı Düşünceler: Darbe mi? Devrim mi?”, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi OTAM, Sayı:32, 201-227.
