Makalede Neler Var?
DÜŞÜNCE HAYATI VE BİLİM
– Düşünce hayatını şekillendiren 3 unsur vardı.
1. Türk töresi.
2. İslam hukuku.
3. Batılı düşünce tarzı.
– Bilimin gelişmesinde medreseler önemli rol oynadı. Medreselerde hem dini hem de pozitif bilimler okutuldu.
– Fatih Sultan Mehmet Sahnı Seman Üniversitesini açarak bilim alanında önemli gelişmeler yapmıştır.
– Osmanlı Devleti’nin resmi dili Türkçedir.
Önemli Bilim Adamları
Akşemsettin
– Fatih Sultan Mehmet’in hocasıdır.
– Mikrobun varlığını ilk kez açıklayan ve tarif eden bilim adamıdır.
– İstanbul’un fethi sırasında Osmanlı ordusunda yer aldı.
– Maddetü’l Hayat adlı tıp kitabı çok ünlüdür. Bu eserinde bulaşıcı hastalıklardan bahsedildi.
Katip Çelebi (Hacı Kalfa, Halife)
– Astronomi, coğrafya alanlarında yetişen ünlü bilim adamıdır.
– Cihannüma adlı eseri çok önemlidir. Bu eserinde astronomi, takvim, güneş, ay yılları gibi önemli olaylardan bahsetti. Bu eser Osmanlı tarihinin ilk sistematik coğrafya kitabıdır.
Takiyuddin Bin Mehmet
– Matematik ve astronomi alanlarında yetişen ünlü bilim adamıdır.
– İstanbul Tophane’de Osmanlı Devleti’ne ait ilk rasathaneyi kurdu. Fakat bu rasathane daha sonra yıktırıldı.
Sabuncuoğlu Şerafettin
– Türkiye’de deneysel farmakolojinin ilk öncüsü sayıldı.
– Mücerrebname adlı eseri çok ünlüdür. Bu pratik el kitabında tedavide kullanılan malzemelerden bahsetti.
Seydi Ali Reis
– Coğrafya ve astronomi alanlarında yetişen ünlü bilim adamıdır.
– Portekiz ile savaşan ünlü Osmanlı denizcisidir.
– 1557’de yazdığı Miratü’l Memalik adlı eseri çok önemlidir.
Piri Reis
– Coğrafya alanında yetişen Gelibolulu ünlü Osmanlı denizcisidir.
– 1517’de Mısır’da; Yavuz’a yarım bir dünya haritası sundu.
– Kitabü’l Bahriye adlı eseri çok önemlidir.
Süleyman Çelebi
– İlk Türkçe Mevlidin yazarıdır.
– Bu Mevlid, günümüze ulaşabilen tek eseridir ve bu eser Vesiletü’n Necat adıyla tarihe geçti.
Evliya Çelebi
– Coğrafya alanında yetişen önemli bilim adamlarındandır.
– Kıbrıs’ın fethinde bulundu. Ayrıca Vardar Ali Paşa isyanı hakkında önemli bilgiler verdi.
EĞİTİM
1. Sıbyan (Mahalle) Mektebi
– Osmanlıda ana okul görevi görürdü, karma eğitim verilirdi, eğitim ücretsizdi.
2. İbtidai
– Osmanlıda ilkokul görevi görev eğitim kurumudur.
3. Rüştiye
– Osmanlıda ortaokul görevi gören eğitim kurumudur.
4. İdadi
– Osmanlıda lise görevi gören eğitim kurumudur.
– 1873 Abdülaziz döneminde kuruldu.
5. Sultani
– Osmanlıda lise görevi gören eğitim kurumudur.
– 1868 Abdülaziz döneminde kuruldu.
6. Medrese
– Osmanlıda Lise, Üniversite görevi göre eğitim kurumudur.
– İlk Osmanlı medresesi Orhan Bey döneminde kurulan İznik Medresesidir. Bu medresenin ve ilk Osmanlı müderrisi Davud-i Kayseri.
– Bütün giderleri vakıflar tarafından karşılanırdı.
– Medreselerden mezun olanlar İlmiye sınıfında görev alırlardı.
– 17. Yüzyıldan itibaren bozulmaya başladı, pozitif bilimler okutulmadı.
– İcazetname: Medreselerden mezun olunan kişilere verilen belgedir.
– Muit (Danişment, Softa, Şakirt): Medrese öğrencilerine verilen isimlerdir.
7. Enderun
– Osmanlıda mesleki eğitim görevi gören saray eğitim kurumudur.
– Devşirme kökenli kişilerin eğitildiği ve üst görevlere getirildiği meslek okulları.
8. Lonca Okulları
– Osmanlıda mesleki eğitim görevi gören esnaf eğitim kurumudur.
– Bu eğitim kurumunda dini ve ahlaki dersler de verilirdi.
9. Azınlık Okulları ve Yabancı Okullar
– Osmanlıda yaşayan gayrimüslimlerin eğitim gördükleri kurumlar.
XIX. Yüzyılda Kurulan Eğitim Kurumları
Galatasaray Sultanisi: Abdülaziz döneminde kurulan ve lise görevi gören eğitim kurumu.
Mekteb-i Mülkiye: Abdülmecid döneminde kurulan ve mesleki lise görevi gören eğitim kurumu. Kaymakam, Nahiye müdürü burada yetiştirilirdi.
Darülmuallimin: Abdülmecid döneminde erkek öğretmen yetiştirmek amacıyla kurulan eğitim kurumu.
Darülmuallimat: Abdülaziz döneminde kız öğretmen yetiştirmek amacıyla kurulan eğitim kurumu.
Darülmaarif: Devlet memuru yetiştirmek amacıyla kurulan eğitim kurumu.
Darülfünun: Abdülaziz döneminde kurulan ve yüksekokul görevi gören eğitim kurumu. 1933’te bugünkü İstanbul Üniversitesi adını aldı.
Bazı Önemli Medreseler
Sahn-ı Seman Medresesi
– 1470’te Fatih Sultan Mehmet döneminde İstanbul’da yapıldı.
– Fatih Külliyesi içinde bulunan medresedir.
Süleymaniye Medresesi
– Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul’da yapıldı.
– Mimar Sinan tarafından yapılan bu medrese, külliye niteliğindedir.
Osmanlı Medreselerinde Bulunan eğitim Kurumları
Darültıp: Tıp Alanı.
Darülhadis: Hadis Alanı.
Darülhendese: Matematik Alanı.
Darülkura: Kur’an Alanı.
EDEBİYAT
– 14. Yüzyılda Nesimi öne çıktı.
– 15. Yüzyılda Süleyman Çelebi “MEvlid” eseriyle öne çıktı.
– 16. Yüzyılda Baki ve Fuzuli öne çıktı.
– 17. Yüzyılda Nefi, Nabi, Nedim (Nedim, Lale devrinin ünlü şairidir).
– Fatih Sultan Mehmet, Kanuni Sultan Süleyman, II. Bayezid, II. Selim Osmanlı tarihinde şair olan padişahlardır.
– Abdülaziz döneminde Cevdet Paşa tarafından Encümen-i Daniş adıyla Türk diliyle ilgili çalışmalar yapmak amacıyla bir akademi kuruldu.
LONCA TEŞKİLATI
– Dini ve ekonomik açıdan esnaf ve zanaatkarları birleştiren kurumdur. Kurumun başındakine Şeyh, yardımcısına Kethüda denirdi.
– Cezaları Yiğitbaşı uygulardı.
– Yeni üyeler Ehl-i Hibre tarafından seçilirdi.
– Her meslek grubunun örgütlenmesi ayrı olurdu.
– Üretilen malların kalitesi kontrol edilirdi.
– Üyeler arasındaki anlaşmazlıklar çözülürdü.
– Mesleki eğitim verilirdi.
– Devlet-esnaf ilişkileri düzenlenirdi.
– Fütüvetname: Lonca teşkilatına üye olan kişilerin uymak zorunda oldukları kurallardır.
BANKACILIK
Bank-ı Der Saadet: İlk Osmanlı bankası. Abdülmecid dönemi.
Bank-ı Osman-ı Şahane: İngiltere’nin girişimiyle; yabancı sermaye vasıtasıyla açıldı, dış borç alınarak kuruldu, kağıt para basmak amacıyla kuruldu. Abdülaziz dönemi.
Ziraat Bankası: Çiftçiye kredi vermek amacıyla kuruldu. Mithat Paşa kurdu. II. Abdülhamid dönemi.
Memleket Sandıkları: Çiftçiye kredi vermek amacıyla kuruldu. Mithat Paşa kurdu. Abdülaziz dönemi.
Osmanlı Milli İtibari Bankası: İttihat ve Terakki partisi yönetimi sırasında kuruldu.
– Köylülere, çiftçiye kredi vermek amacıyla Memleket Sandıkları, Emniyet Sandığı, Menafi Sandıkları, Ziraat Bankası gibi kuruluşlar kuruldu.
Osmanlı Devleti’nde Uygulanan Sistemler
Devşirme (Kul) Sistemi
– Küçük yaşta Hristiyan çocukların alınıp eğitildiği, yönetime ve askere alındığı sistemdir.
– Osmanlı merkez otoritesi arttı.
– I. Murat kurdu.
Pençik Sistemi
– Savaşta elde edilen ganimetlerin ve esirlerin beş tanesinin devlete verildiği sistemdir.
– I. Murat kurdu.
İltizam Sistemi
– Vergi gelirlerinin belli bir süre için nakit para ihtiyacını karşılamak amacıyla açık arttırma yoluyla satıldığı sistemdir.
– Tımar sisteminin yerine kuruldu.
– Bu sistemde vergiyi toplayana Mültezim denilirdi.
Muhasıllık Sistemi
– Toplanan vergilerin doğrudan devlet hazinesine aktarıldığı sistemdir.
– İltizam sisteminin yerine kuruldu.
– Bu sistemde vergiyi toplayana Muhassıl denilirdi.
Millet Sistemi
– Etnik ayrıma dayanmayan, sadece toplumdaki bireylerin dini farklılığını daha rahat tespit etmek amacıyla uygulanan sistemdir.
Müsadere Sistemi
– Haksız Kazanç elde eden veya ölen devlet memurlarının mallarına el konulduğu sistemdir.
– Müsadere Sistemi ilk kez Fatih Sultan Mehmet döneminde Çandarlı Halil Paşa ailesine uygulandı.
– II. Mahmut tarafından özel mülkiyete aykırı olduğundan dolayı kaldırıldı.
Narh Sistemi
– Malın satış fiyatının belirlendiği sistemdir.
Esham Sistemi
– İç borçlanma sistemidir.
– İlk kez III. Mustafa döneminde uygulandı.
Arpalık Sistemi
– Eyaletleri yüksek dereceli memurlara gelir kaynağı olarak verme sistemidir.
Kalebent Sistemi
– Suç işleyip nüfuz sahibi kişilerin ceza verilmeyip, idam edilmeyip çeşitli odalara sürgün edildikleri sistemdir.
– Celali isyanları sırasında uygulanan sistemdir.
– Ayrıca devletin otoritesini sarsan isyanlarda da uygulandı.
Zımmi Sistemi
– Gayrimüslimlerin koruma altına alındığı sistemdir.
