Karahanlılar (840-1212)
– Orta Asya’da kurulan ilk Türk-İslam devletidir.
– Karluk, Yağma, Çiğil boyları tarafından kuruldu.
– Maveraünnehir’de kuruldu. Halkın çoğunluğu Türk. Eski Türk geleneklerine bağlı kalındı.
– Satuk Buğra Han döneminde devletin dini İslamiyet olarak ilan edilmiştir. Satuk Buğra Han’ın adı Abdulkerim olmuştur. Satuk Buğra Han Destanı.
– Samanoğulları, Karahanlılar arasında İslamiyetin yayılması ve kabul edilmesinde etkili oldular.
– Türkçe resmi dil olarak kullanıldı.
– İlk Türk-İslam sentezini oluşturdular.
– İlk Türk-İslam mimari ve yazılı eserleri oluşturdular. (Kutadgu Bilig, Divan-ı Lügat’ı Türk, Atabetül Hakayık, Divan-ı Hikmet)
– Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig adlı eserini Doğu Karahanlı hükümdarı Tamgaç Buğra Han’a sundu.
– Bimarhane adı verilen hastaneler kurulmuştur.
– Ribat adı verilen ilk kervansaraylar yapıldı. Ticari amaçlı.
– Tarihte ilk kez burslu öğrenci okutma sistemini başlattılar.
– Türk-İslam tarihinde ilk posta teşkilatını kurdular.
– İlk Türk-İslam medresesini yaptılar. (Semerkant Medresesi)
– Karahanlılardan kalan en önemli saray Tirmiz Sarayı.
Gazneliler (963-1187)
– Kurucu alp Tigin. Afganistan’ın Gazne kenti. Başkent.
– Sebükteginiler ya da Yeminiler adlarıyla da adlandırılmışlardır.
– Kısa sürede Horasan ve Hindistan coğrafyasına yayılmışlardır.
– İlk Türk-İslam İmparatorluğu.
– Çok uluslu ilk Türk-İslam devletidir. Daha sonraki zamanda Gaznelilerin yıkılmasındaki en önemli etken çok uluslu bir yapıya sahip olmasıdır.
– İbn-i Sina, Firdevsi, Utbi, Biruni bu dönemin önemli bilim insanlarıdır.
– Beyhaki bu dönemdeki önemli tarihçi ve devlet adamıdır.
– Resmi dili Farsça, edebiyat dili Arapça, saray ve ordu dili Türkçe. Farklı dillerin kullanımı Türkçenin gelişimini yavaşlatmıştır.
– Gazne-Büyük Selçuklu, Nesa ve Serash savaşları. Selçuklu kazandı. 1040 Dandanakan, Selçuklu kazandı.
– Gaznelilerin zayıflamasıyla birlikte Yerli Afganistan topluluğu olan Gurlular tarafından yıkıldı.
Gazneli Mahmut Dönemi
– Bu dönem en parlak dönem.
– Hindistan üzerine 17 sefer sonucunda o bölgede İslamiyeti yaydı. Bugünkü Pakistan ve Bangladeş’in temelleri atıldı.
– Irak’ta Abbasi halifesini Şii Büveyhoğullarına karşı korudu. Bunun üzerine Abbasi halifesi Gazneli Mahmut’a “Sultan” unvanını vermiştir. Türk tarihinde bu unvanı kullanan ilk hükümdar Gazneli Mahmut’tur.
– İranlı edebiyatçı Firdevsi “Şehname” adlı eserinde Gazneli Mahmut’a sundu.
– Gazneli Mahmut Biruni için “Sarayın en değerli hazinesi, sarayın incisi” ifadesini kullandı.
