Türk-İslam Devletleri: Büyük Selçuklu Devleti

Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

– Oğuzların Kınık boyu, Selçuk bey kurucu.

– İlk büyük Oğuz kökenli Türk-İslam devleti.

– Kurucusunun ismini almıştır.

– Oğuz Yabgu devleti 1000 yılına doğru yıkılmıştır, dağılan Oğuz boylarının bir kısmı ise Horasan’a gelerek burada Selçuklu devletini kurmuşlardır.

– Selçuk Bey, Oğuz Yabgu devleti Subaşı olan Demir Yaylı unvanını taşıyan Dukak Bey’in oğludur. Oğuz Yabgusu ile anlaşmazlığa düşen Selçuk Bey, kendisine bağlı Kınık boyu ile İran’ın Cent bölgesine yerleşmiştir.

– Selçuk Bey İslamiyet’i kabul etmiştir. Karahanlılar ve Samanoğulları arasındaki mücadelede Samanoğullarına yardım eden Selçuk Bey bu yardımı karşılığında Buhara yakınlarındaki bazı bölgeleri almıştır.

– Selçuk Bey’den sonra başa Aslan Bey geçmiştir. Ancak Aslan Bey, Gazneli Mahmut tarafından Kalincar Kalesine hapsedilmiştir. (7 yıl sonra burada ölmüştür)

Tuğrul ve Çağrı Beyler Dönemi

– Aslan Bey’den sonra başa Selçuk Bey tarafından yetiştirilen (Mikail’in oğulları) Tuğrul ve Çağrı beyler geçmiştir.

– Bölgedeki güçleri arttırmak ve ekonomilerine katkıda bulunmak için Gazneliler ve Karahanlılarla mücadelelerde bulunmuşlardır.

– Tuğrul Bey, Maveraünnehir’de kalamayacaklarını anlayarak çöllere çekilmiştir. Çağrı Bey ise Türklere yeni bir yurt aramak için 1015 yılında batıya doğru hareket etmiştir. Bu hareket 3 bin atlıyla olmuştur ve 1021 yılına kadar sürmüştür. Çağrı Bey bu sefer sırasında Kafkasya’da Gürcülerle, Anadolu’da Ermenilerle mücadele etmiştir. Çağrı Bey’in bu seferi Selçuklu Türklerinin Anadolu’ya yaptığı ilk sefer olmuştur.

– Selçuklular Nesa (1035) ve Serash (1038) savaşlarında Gaznelileri yenmiştir. Bunun üzerine Gazneli Sultan Mesut bir ordu ile Selçuklulara yönelmiştir. 1040’ta Selçuklular yıpratma taktiği ile Gazneliler yenmiştir. Bu savaşla Büyük Selçuklu Devleti resmi olarak kurulmuş olmuştur. Dandanakan savaşı Büyük Selçuklu devletinin kuruluşunu getirdiği için “Devlet Kuran Meydan Muharebesi” adı verilmiştir.

– Dandanakan savaşı sonucunda Tuğrul Bey, Horasan Emiri ilan edilmiş oldu ve Sultan unvanı ile Büyük Selçuklu devletinin hükümdarı oldu. Batıya yönelik seferlerin önü açıldı.

– Anadolu’ya tekrar yönelen Selçuklular, 1048 Pasinler Bizans, Gürcü-Selçuklu savaşını kazanmıştır. Bu savaş sonucunda Bizans, Selçuklulara vergi vermeyi kabul etmiştir. Ayrıca Gürcü kralı Liparit esir alınmıştır.

– Tuğrul Bey, Şii Büveyhoğulları ve Fatimiler baskısı altında olan Abbasi halifesi Kaim b. Emrillah’ın yardım isteğini geri çevirmeyip 1055’te Bağdat’a gidip, Büveyhoğullarının varlığına son vermiştir.

– Halifeliğe karşı yapılan Fatime saldırılarına da son veren Tuğrul Bey, İslam dünyasında huzuru sağlamıştır.

– Bu yaşanan olaylar neticesinde Tuğrul Bey’e halife tarafından kılıç, sancaklar, hilatlar verildi. İki altın taç giydirildi, ayrıca ona “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanı verildi.

Alparslan Dönemi

– Tuğrul Bey’den sonra Çağrı Beyin oğlu Alparslan başa gelmiştir. İlk iş isyancıları bastırıp otoritesini güçlendirmek oldu.

– Oğlu Melikşah ve Veziri Nizamülmülk’ü Doğu Anadolu’ya sefere göndermiştir. Ani ve Kars kaleleri ele geçirilmiştir. Abbasi halifesi bu başarıdan sonra Alparslan’a “Ebulfeth (fethin babası)” unvanını vermiştir.

– Bu dönemde Nizamülmülk girişimiyle Nizamiye Medreseleri açıldı (1066). Ayrıca Harezm Camisi ve Şadyah Kalesi inşa edildi.

– 1071 yılında Büyük Selçuklu-Bizans. Selçuklu kazandı. Malazgirt Savaşı.

Malazgirt Savaşının Sonuçları

1. Anadolu’nun kapıları Türklere açılmıştır.
2. Bizans’ın Türk dünyası üzerine olan baskısı azalmıştır.
3. Bizans Avrupa’dan yardım istemiştir. Bu da Haçlı seferleri ile sonuçlanmıştır.
4. Anadolu’da Türk beylikleri kurulmaya başlamıştır. (1. Beylikler Dönemi) Fethedilen toprak, fetheden komutana ait politikası güdüldü. Bundan dolayı fetihler büyük ölçüde arttı.
5. Anadolu’da Türk kültürü yayılmaya başlamıştır.
6. Tarihte ilk defa Bizans hükümdarı, bir Müslüman sultan tarafından esir alınmıştır. (Romanos Diogenes)

– Alparslan, çıktığı Maveraünnehir seferinde esir alınan bir kale komutanı tarafından şehit edilmiştir.

– Abbasi halifesi Alparslan için “İslam Ülkelerinin Sultanı” unvanını vermiştir.

Melikşah Dönemi

– Alparslan’dan sonra oğlu Melikşah başa gelmiştir.

– Bu dönemde imparatorluk özelliği kazanıldı. Kudüs, Gürcistan, Yemen, Aden ve Şam ele geçirildi.

– Devletin merkezi İsfahan’a taşındı.

– Anadolu’nun fethi için gönderilmiş olan Kutalmışoğlu Süleyman Şah, İznik ve çevresini ele geçirerek Büyük Selçuklu Devletine bağlı olarak Anadolu Selçuklu Devletini kurmuştur. (1077) Diğer komutanlar da Diyarbakır, Urfa, Silvan şehirlerini fethetmişlerdir.

– Melikşah dönemi en parlak dönem.

– Melikşah adına Ömer Hayyam’ın başkanlığındaki komisyon Celali takvimini (Takvim-i Melik) hazırlamışlardır.

– Bu dönemde Hasan Sabbah önderliğinde Batıni faaliyetleri başladı. Bu durum o bölgedeki bütün devletlerin varlığını tehlikeye soktu. Merkezi Alamut kalesi. Nitekim uzun yıllar burada kalacaklar. Moğollar bu bölgeye geldiklerinde bir oyun ile kalede yaşayan insanları dışarıya çıkartıp kaleyi havaya uçuracaklardır.

– Melikşah’ın ölümü çok gizemli olmuştur. Halen daha tam olarak ne olduğu bilinmemektedir. Ölümünde 3 taraftan şüphelenilmektedir. Hasan Sabbah, Nizamülmülk taraftarları ve Abbasi halifesi.

Melikşah Sonrası

­– Melikşah’ın ölümünden sonra ülke çocukları arasında paylaşıldı. Taht kavgaları başladı. Fetret dönemi başladı. Bu dönemde (1092-1118) taht kavgaları Mahmut, Berkyaruk, Mehmet Tapar ve Sencer arasında olmuştur. Melikşah’ın hanımı Terken Hatun’un dört yaşındaki oğlu Mahmut adına hutbe okutması etkili olmuştur.

– Haçlı seferlerinin İslam dünyası zerine yapıldığı dönem Berkyaruk dönemidir.

– Fetret dönemi Sencer ile son bulmuştur. Selçukluların son güzel dönemi olmuştur. Sencer döneminde Karahanlılara tamamen son verilmiştir.

– Sencer, “Sultan-ı Azam” unvanını almıştır.

– Bu dönemde Karahıtaylar ve haçlı saldırıları devleti sıkıntıya sokmuştur. Nitekim 1141’de Selçuklu-Karahıtay Katvan Savaşı. Karahıtay kazandı. Bu savaş sonucunda ülke yıkılma sürecine girmiştir.

– Bu savaş sonucunda ayaklanan Oğuzlar Sultan Sencer’i esir aldılar. Üç yıl esir hayatı yaşayan Sultan Sencer, kurtulduktan bir yıl sonra ölmüştür.

– Sultan Sencer’in ölmesiyle Büyük Selçuklu Devleti yıkılmıştır. Son hükümdar Sultan Sencer’dir.

Büyük Selçuklu Devletinin Göç Politikası

– Büyük Selçuklu Devleti sıfırdan değil, eksilerden oluşan bir devletti. Devletin oluşması için gerekli ortam yoktu.

– Bölgeye sürekli Oğuz boyları göç ediyordu. Selçuklu hükümdarları bu oğuzları kendi bünyesine alarak devletlerini kurdular.

– Hükümdar başta olarak Oğuz boylarına yurt bulma konusu halledilecekti. Bunun içinde Batı’ya seferler düzenlenecekti. Alınan yerlere Oğuz boyları yerleştirilecekti.

– Ülke sürekli göç aldığı için devlet büyümeye devam etti. Başa gelen hükümdar Göç Politikasını devam ettirdi.

– Devlet ne zaman bu politikayı umursamayıp Oğuzları tek bir noktada bulundurmaya devam edince isyanlar patlak verdi. Bu da devletin yıkılma nedenlerinden birisi oldu.

Büyük Selçuklu Devleti’nin Yıkılma Nedenleri

– Veraset sistemi ve taht kavgaları. Ülke hanedanın ortak malı. Hükümdar öldükten sonra ailedeki bütün erkekler hak sahibi.

– Oğuz isyanları.

– Batınilik hareketleri. Devlet adamlarına suikastlar.

– Atabeylerin bağımsız hareket etmesi.

– Abbasilerin olumsuz hareketleri.

– Haçlı seferlerinin baskısı.

Büyük Selçuklu Devleti Zayıflamasıyla Ortaya Çıkan Devletler

– Irak Selçukluları – Mahmut.

– Horasan Selçukluları – Mahmut.

– Suriye Selçukluları – Tutuş.

– Kirman Selçukluları – Kavurd.

– Anadolu Selçukluları – Süleyman Şah.

Büyük Selçuklu Devleti Zayıflamasıyla Ortaya Çıkan Atabeylikler

– Salgurlular – Fars Atabeyliği.

– İldenizoğulları – Azerbaycan Atabeyliği.

– Begteginoğulları – Erbil Atabeyliği.

– Börililer – Şam Atabeyliği.

– Zengiler – Musul Atabeyliği.