Makalede Neler Var?
Yazı, Dil, Edebiyat
a.Yazı
Göktürk (Orhun) Alfabesi
– İlk milli alfabe. Türklerin bilinen en eski alfabesi.
– 38 harf ve sağdan sola. 4 sesli, 8 birleşik ve 26 sessiz harf.
– Göktürk kitabeleri bu alfabe ile yazılmıştır.
– İskandinav Runik Alfabesine benzemektedir. Bu durum Orhun Yazıtlarının çözümlenmesini kolaylaştırdı.
Soğd Alfabesi
– Ticari alanda kullanılmıştır.
Uygur Alfabesi
– Soğd alfabesinden geliştirilerek oluşturulmuştur.
– 18 harf, 3 sesli ve sağdan sola.
İbrani Alfabesi
– Hazarlar kullandı.
Kyril Alfabesi
– Rusya’daki Türkler kullandı.
Arap Alfabesi
– En çok kullanılan alfabe.
– İlk kez Karahanlılar kullandı.
Latin Alfabesi
– En son kullanılan alfabe.
b.Dil ve Edebiyat
1.Sözlü Edebiyat
– Yazıdan önce kullanılan edebiyat.
Bu dönem edebiyatı genellikle kopuz adı verilen müzik aletiyle beraber söylenerek dile getirilmiştir.
Not: Eldeki bilgilere göre Aprin Çor Tigin ilk Türk şairi olarak kabul edilir.
– Koşuk: Coşkun şiirler. Av, savaş, yiğitlik.
– Sav: Özlü şiirler. Bugünkü atasözlerinin ilk biçimi.
– Sagu: Ağıt.
– Destan: Toplumun ortak görüşünü yansıtır. Olağanüstü özellikler taşır. Milli dilde söylenir ve tanınmış kişileri konu edinir.
Önemli Türk Destanları
– Alp Er Tunga Destanı – İskitler (Sakalar): İskit Hakanı Alp Er Tunga’nın İranlılarla yaptığı savaşlar konu edinilmiştir. İran kaynaklarında Alp Er Tunga “Afrasiyab” olarak anılmıştır.
– Şu Destanı – İskitler (Sakalar): İskit Hakanı Şu’nun Makedonya hükümdarı İskender ile yaptığı savaşlar konu edinilmiştir. Kaşgarlı Mahmut Divanı Lügati Türk’te İskender’den Zülkarneyn olarak bahsetmiştir.
– Oğuz Kağan Destanı – Asya Hunları: Asya Hun hükümdarı Mete Han’ın hayatını ve mücadeleleri anlatılmıştır.
– Ergenekon Destanı – Göktürkler: Türklerin bir savaşta yenildikten sonra az sayıda kalan kişilerle Ergenekon’a sığınmalarını, daha sonra ise demir dağı eriterek kendilerine yol bulmalarını ve yeniden hakimiyet kurmalarını konu almıştır.
– Bozkurt Destanı – Göktürkler: Göktürklerin dişi bir kurttan türeyişleri anlatılmıştır.
– Türeyiş Destanı – Uygurlar: Uygurların erkek bir kurttan türeyişlerinden bahsedilmiştir.
-Göç Destanı – Uygurlar: Uygurların kutsal kabul ettikleri dağın taşlarını Çin’e verdikten sonra ana yurtlarından göç etmek zorunda kalmalarını konu edinmiştir.
– Manas Destanı – Kırgızlar: Manas Han’ın İslamiyet’i yaymak için yaptığı mücadeleleri konu edinmiştir.
– Dede Korkut Hikayeleri – Oğuzlar: Oğuzların siyasi ve kültürel hayatlarını, diğer topluluklarla olan mücadelelerini anlatır. On iki hikâye ve on bir ön sözden oluşur.
– Şan Kızı Destanı – Bulgarlar.
– Attila Destanı – Avrupa Hunlar.
Türklerin Konu olduğu Yabancı Destanlar
– Şehname: İran-İskit ilişkileri.
– İgor Destanı: Rus-Kuman Kıpçak ilişkileri.
– Nibelungen: Alman-Hun ilişkileri.
2.Yazılı Edebiyat
Orhun Kitabeleri (Göktürk Kitabeleri)
– Tarihte “Türk” adının geçtiği ilk yazılı metindir.
– Türk tarihinin ilk milli kaynağıdır.
– Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.
– Danimarkalı dil bilimci Wilhelm Thomsen ile Rus Türkolog Radloff okumuştur.
– Türk tarihinin ilk nutku ve siyasetnamesidir.
– Kitabeler günümüzde Moğolistan sınırında yer almaktadır.
– Göktürk kitabelerinin varlığından ilk kez Civeyni’ye ait olan “Tarih-i Cihangüşa” adlı eserde bahsedilmiştir.
– Kitabelerde ilk okunan kelime Tengri.
Not: Vezir Tonyukuk ilk Türk tarihçisi ve yazarı olarak kabul edilmektedir.
Karabalsagun Yazıtları
– Uygurlara aittir. Uygurların Mani dinine girişi ve Maniheizm özelliklerini anlatır.
– Türkçe, Çince ve Soğdca yazılar bulunur.
Moyen Çur (Şine Usu) Yazıtları
– Moyen Çur’un savaşlarını, başarılarını ve Uygur devletinin kuruluşunu anlatır.
– Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.
Yenisey Yazıtları
– Kırgızlara aittir.
