İslamiyet Öncesi İlk Türk Devletleri ve Toplulukları

İlk Türk Devletleri ve Toplulukları

İskitler (Sakalar) (MÖ 8. YY-MÖ 2. YY)

– Tarihte kurulan ilk Türk boyudur.

– Tanrı Dağları civarında yaşayan İskitler MÖ 7. YY’da Karadeniz’in kuzeyine göç ettiler.

-Yunan kaynaklarında İskit, Pers kaynaklarında Saka olarak geçmektedir.

– Atı evcilleştiren ve tekerleği kullanan ilk Türk toplumu.

– Medler ve Perslerle savaştılar.

– En önemli hükümdarı Alp Er Tunga.

– İlk kadın hükümdar Tomris Hatun.

– Ahiret inancı vardır.

– İlk kez göç eden Türk topluluğu.

– Altın madenini iyi işlemişlerdir. Bozkırın kuyumcuları. Altın elbiseli adam.

– Balbal mezar taşları.

– İlk Türk destanları “Alp Er Tunga” ve “Şu”.

Asya (Büyük) Hun Devleti (MÖ 220-MS 216)

– Kurucusu Teoman. En önemli hükümdarı Metehan.

– Orta Asya’da kurulan ilk Türk devleti.

– İlk teşkilatlı Türk devletidir.

– Hun kelimesinin anlamı “Halk” demektir.

– Kut anlayışı ve ikili teşkilat.

– Tüm Türk boylarını bir araya toplamıştır. Türk siyasi birliğini sağlayan ilk Türk devleti.

– Bu devletle ilgili ilk bilgiler Çin kaynaklarındandır.

– Çin seddi Hun akınlarına karşı yapılmıştır.

– Metehan, günümüzde halen kullanılmakta olan “Onlu Sistem” ilk kez uygulamaya geçmiştir.

– Islıklı ok kullanılmıştır.

– Metehan’ın tahta geçtiği yıl olan MÖ 209 yılı, Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş tarihi olarak kabul edilmiştir.

– Vatan sevgisinden ilk bahseden hükümdar Metehan.

– Metehan’dan sonra Çiçi ve Huhanyeh gelmiştir. Huhanyeh Çin’e bağlanmak istemiştir. Çiçi karşı çıkmıştır ve ülke ikiye bölünmüştür. Çok geçmeden de yıkılmıştır.

– Asya Hunların yıkılmasından sonra Tabgaçlar, Avarlar, Sasaniler ve Akhunlar ortaya çıkmıştır.

Kavimler Göçü (375)

– Büyük Hun devleti dağıldıktan sonra birçok boy Avrupa’ya doğru göç etmeye başlamıştır. Bunun etkisi olarak gittikleri bölgedeki kavimler yer değiştirmek durumunda kalmıştır.

Kavimler Göçünün Sonuçları

– Avrupa’nın bugünkü etnik, siyasi, sosyal yapısı oluştu.

– Roma İmparatorluğu 2’ye ayrıldı. 476’ da Batı Roma yıkıldı. Doğu Roma tek kaldı.

– Avrupa’da Feodalite (Derebeylik) ortaya çıktı.

– Avrupa’da kilise önem kazandı. Skolastik Düşünce.

– Türk kültürü Avrupa’da yayıldı. Avrupa Hun Devleti kuruldu.

– İlk Çağ sona erdi, Orta Çağ başladı.

– Avrupa’da Hristiyanlık yayıldı.

– Kavimler göçü, Almaların “Nibelunger Destanı” konu oldu.

Avrupa Hun Devleti (375-469)

– Balamir önderliğinde Avrupa’da kurulan İlk Türk devletidir.

– Başkent Budapeşte.

– Uldız döneminde Anadolu’ya ilk Türk akınları yapıldı.

– Birçok bilgi Roma ve Bizans kayıtlarından gelmektedir.

– En önemli hükümdarı Attila.

– Margus ve Anatolios anlaşmaları. Bizans vergiye bağlandı.

– Batı Roma üzerine Galya ve İtalya seferlerine çıkıldı fakat Papa 1. Leo’nun bağışlanmak için yalvarması üzerine bu seferlerden vazgeçilmiştir.

– Attila, İtalya seferi dönüşünde 453’te ölmüştür. Ölümünden sonra üç oğul arasında taht kavgaları başlamıştır. Bu süreçte devlet yıkılmıştır.

Avrupalılar Attila’ya “Tanrının Kırbacı” lakabını vermiştir. Ayıca Attila, savaş tanrısı Ares’in kılıcına sahip olan hükümdar olarak efsanelerde yer almıştır.

Akhun (Eftalitler) Devleti

– Afganistan’da kuruldu ve Hindistan’ın büyük bir bölümüne hâkim oldu.

– Afganistan ve Hindistan’da Türk kültürünün yayılmasında etkili oldu.

– Sasani Devleti döneminde İran’da çıkan Mazdek İsyanını bastırdılar. Bunun sonucunda Sasani devleti üzerinde etkili oldular.

– Göktürk ve Sasani devletlerinin iş birliği sonucunda yıkıldı.

– Göktürkler ipek ticaret yolunu ele geçirmek amacıyla bu devleti yıktı.

Göktürk Devleti

Göktürk Devleti (552-659)

– Kurucusu Bumin Kağan. Ötüken’de kurulmuştur.

– Türk adıyla kurulan ilk Türk devleti. Milliyetçi bir devlet.

– İkili teşkilat. Doğuyu Bumin Kağan, Batıyı kardeşi İstemi Yabgu.

– Türkleri ikinci kez tek bayrak altında toplayan Türk devletidir.

– Sasanilerle iş birliği yapıp Akhunları yıktılar. Bizans’la iş birliği yapıp Sasanileri zayıflattılar.

– Mukan Kağan devlete en güçlü dönemini yaşatan hükümdar.

– İstemi Yabgu Bizans’a ilk kez bir elçi gönderen Türk hükümdardır.

Göktürk Devleti (682-744)

– Kurucu Kutluk Kağan. Ötüken merkez.

– Batı Göktürk devleti yaklaşık 50 yıllık bir Çin esaretinden sonra Çin’e karşı tekrar bağımsızlık mücadelesine girmiştir.

– Kutluk Kağan “İlteriş” unvanını kazanmıştır. Derleyen, toplayan anlamında.

– En önemli hükümdarları Bilge Kağan ve Kültigin. Bu dönemlerde en önemli devlet adamı Vezir Tonyukuk.

– Türk tarihinde ilk kez alfabe kullanıldı. (38 harf, ulus devlet anlayışı.)

– Orhun kitabeleri. Türk tarihinde ilk yazılı ve ilk milli eser.

Orhun kitabeleri

– Yolug Tigin tarafından yazıldı.

– Bilge Kağan-Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikildi.

– Vezir Tonyukuk abidesini kendisi yazdı. Bundan dolayı Tonyukuk ilk Türk tarihçisi kabul edilir.

– Rus bilim adamı Yardintsev tarafından bulundu.

– Danimarkalı bilim adamı Wilhem Thomsen tarafından çözüldü.

– Türk Tarihinin en eski yazılı eserleridir.

Uygurlar (744-840)

– Kurucu Bilge Kül Kağan. Merkezi Karabalsagun.

– Orta Asya’da kurulan son büyük Türk devleti.

– Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti.

– 751 Talas savaşından sonra güçlenmeye ve Orta Asya’ya hakim olmaya başladı.

– Din değiştiren ilk Türk devleti. Maniheizm, Budizm.

– Başkent değiştiren ilk Türk devleti.

– Matbaa kullanan ilk Türk devleti.

– Türklerde hukuk sistemini (töre) yazılı hale getiren ilk Türk devleti.

– Hareketli harf sistemini geliştirdiler.

– Orta Asya’da kültürel uygarlık olarak en ileri giden Türk devleti.

– Önceleri 14 harfli Sogd alfabesi kullandılar sonrasında kendilerine has Uygur alfabesi oluşturdular.

– Moğolların Türkçeleşmesi sürecini başlatan ilk Türk devleti.

– Minyatür, Fresk çinicilik sanatlarını kullanan ilk Türk devleti.

– Türk tarihinde ilk tiyatro (orta oyunu) ve ilk kütüphaneleri kurdular.

Uyguların Din değiştirmelerinin Sonuçları

– Yerleşik hayata geçildi.

– Savaşçı özellikler kaybedildi.

– Ticaret, bilim, sanat, edebiyat alanında ilerlendi.

– Tapınak, saray mimarisi gelişti.

– Tarımsal hayat başladı.

– İlk Türk şehir ve kasabaları oluşturdular. (Karabalsagun-Ordubalık-Beşbalık)

Türgişler (Türgeşler) (659-766)

– İlk hükümdar Baga Tarkan. Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdar. (Targaş, Yamrak)

– Sulu Kağan döneminde Orta Asya’nın Araplaşmasını önlemek amacıyla Emevîlerle savaştı. (Türklerle Araplar arasında en büyük savaşlar bu dönemde meydana geldi.)

– Türklerde tam olarak yerleşik hayata geçen ve yerleşik hayatı en yaygın yaşayan Türk devleti.

– Karluklar tarafından yıkılmıştır.

Avarlar (Apar, Juan-Juan) (558-805)

– Göktürk kaynaklarında Apar, Çin kaynaklarında Juan-Juan, Arap ve Bizans kaynaklarında Avar olarak isimlendirilmiştir.

– 552’de Göktürk devletinden ağır darbe alan Avarlar Batıya göç etmişlerdir. Macaristan’a yerleşip Orta Avrupa’da Bayan Han önderliğinde büyük bir Avar devleti kurmuşlardır.

– Bayan Kağan dönemi en güçlü dönem.

– Sasanilerle iş birliği yapılıp İstanbul’u kuşatmışlardır. Tarihte İstanbul’u kuşatan ilk Türk devleti.

– Slavların Balkanlara inmesine ve Balkanların Slavlaşmasına yol açmışlardır.

– Hristiyanlığı kabul eden ilk Türk devleti.

– Frank krallığı tarafından ortadan kaldırılmıştır.

Karluklar (627-1212)

– Orta Asya’da İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyudur.

– Moğollara itaat eden ilk Müslüman Türk boyudur.

– Karahanlıların temelini oluşturur.

– Talas savaşından sonra İslamiyet’i kabul ettiler. Bu savaşta Müslümanlara (abbasilere) yardım ettiler.

– II. Göktürk devletinin yıkılmasında ve Uygur devletinin kurulmasında etkili olmuşlardır.

– Günümüz Tacikistan bölgesinde yaşamışlardır.

– Kıpçaklar tarafından ortadan kaldırılmışlardır.

Hazarlar (626-1000)

– Hazar gölü civarında kuruldu.

– Museviliği benimseyen ilk Türk devleti.

– Farklı dinlere ait mabetler yan yana bulunmuştur. Bu dinlere ait davalara yedi kişilik Hakimler kurulu bakardı. (Pax Hazarika Dönemi)

– Kafkasların Araplaşmasını önlemek amacıyla Hz. Osman döneminde Araplarla savaştılar. Müslümanlarla savaşan ilk Türk devleti.

– Ordusunda ücretli asker bulunduran tek İslamiyet öncesi Türk devleti.

Kırgızlar (840-1207)

– İrtiş ve Yenisey ırmakları civarında sırasıyla Hun, Göktürk ve Uygur devletine tabi olarak yaşamışladır.

– 840 yılında Uygurlara son vererek merkezi Ötüken olan bir devlet kurmuşlardır.

– Başkenti Ötüken olan son Türk devleti.

– Dünyanın ve Türk tarihinin en uzun destanını oluşturdular. Manas Destanı.

– Yenisey Yazıtları.

– Moğollara itaat eden ilk Türk Boyu.

Sibirler (Sabarlar) (469-576)

– Sibirya’da yaşadılar ve bugünkü Sibirya’ya isimlerini verdiler.

– Anadolu’ya akınlar yaparak Anadolu’ya yerleşen ilk Türk boyudur. Bizans ve Sasanilerle savaştılar. Bu durum Sasanileri yıprattı.

Bulgarlar (583-1237)

– Kubrat tarafından Büyük Bulgar adıyla kuruldu. Hazar baskıları sonucunda ikiye ayrıldılar.

– Avarların ardından İstanbul’u kuşatmışlardır.

– Madara Kaya Kabartmaları (Tura) ve Şankızı Destanı Bulgarlara aittir.

Tuna Bulgarları

– Kubat’ın oğlu Asparuh tarafından kuruldu.

– Kurum Han (Krum) dönemi en güçlü dönemi.

– Boris Han döneminde Hristiyanlığı kabul etmişlerdir. Bundan dolayı zamanla asimile oldular.

– Tuna Bulgarları hükümdarlarına “Çar” unvanı verilmiştir.

– İstanbul’u kuşattılar fakat alamadılar.

İtil (Volga) Bulgarları

– Başlangıçta Hazar Kağanlığına bağlı. Hazarların yıkılmasıyla bağımsız olmuştur.

– Yapılan ticaretler sonucu toprakları güçlenmiştir.

– Almış Han döneminde Müslümanlığı kabul etmişlerdir. Almış Han Müslüman olunca Emir Cafer Bin Abdullah ismini kullanmıştır.

– Müslümanlığı kabul eden Avrupa’daki ilk Türk devleti olmuştur.

– İbni Fadlan seyahatnamesinde İtil Bulgarlarından bahsetmektedir.

– Altınorda Devleti tarafından ortadan kaldırılmıştır.

Macarlar (896-MS 11. YY)

– Avrupa ve Kırım’ı bağlayan topraklarda olduğu için ekonomik olarak gelişmiştir.

– Hristiyan Katolik mezhebini kabul edip asimile olmuşlardır.

– Katolik mezhebini kabul eden ilk ve tek Türk devletidir.

– Germenlerin Doğuya yayılmasını engellemiştir.

– İlk Türkoloji enstitüsü Macaristan’da açılmıştır. (1870)

Kıpçaklar (Kumanlar) (1000-1303)

– Balkaş gölü çevresinde yaşamışlardır.

– 11. YY’da Kuzey Karadeniz’e gelerek yerleşmişlerdir. (Karahıtay baskısı)

– Rusların güneye inmesini engellemişlerdir.

– Eyyubi ve Memlük ordularının temelini oluşturmuşlardır.

– Kodex Commenixus. Türkçe-Farsça-Latince sözlük.

– Dede Korkut hikayelerinde ve Rusların İgor destanında konu olmuşlardır.

– Malazgirt Savaşında Büyük Selçuklu Devletine yardım etmişlerdir.

Peçenekler (751-1091)

– Hiçbir zaman devlet kuramamışlardır hep boy olarak devam etmiştir.

– Rusların güneye inmesini engellemişlerdir.

– Bizans’ta paralı askerlik yapan Peçenekler, Malazgirt savaşında taraf değiştirip Büyük Selçuklu Devletine yardım etmiştir.

Oğuzlar (Guz, Uz)

– En kalabalık Türk boyu.

– Tarihteki en büyük ve en güçlü Türk devletlerini kurdurlar.

– Orhun ve Selenga nehirleri civarında yaşamışlardır.

– 11. YY başlarında Müslümanlığı kabul etmişlerdir.

– Malazgirt savaşında Bizans devletinde paralı asker olan Oğuz boyları, savaşta taraf değiştirip Büyük Selçuklu Devletine yardım etmişlerdir.

– Müslüman olan Oğuzlar “Türkmen” adını almıştır.

Başkurtlar (Başkırtlar)

– Ural Dağları civarında kuruldular.

– İslamiyet’i kabul ettiler.

– 13. YY’da Altınorda ve 17. YY’da Rusya’ya bağlanmıştır. Günümüzde Rusya’ya bağlı özerk bir şekilde varlıklarını sürdürmektedirler.

Tabgaçlar

– Çin’de kurulan ilk Türk devletidir.

– Budizm’i kabul etmişlerdir.