Atatürk Dönemi İnkılapları – 1

İNKILAP (DEVRİM)

– Bir toplumda siyasi, sosyal, kültürel anlamda çağın gerisinde kalmış kurumları kısa sürede veya zora dayanarak değiştirmektir.

İhtilal: Bir devletteki yönetim şeklini zora dayanarak değiştirmektir.

Ulusak Egemenlik: Ülke içinde halkın iradesine aykırı uygulamaların ve kurumların kaldırılmasıdır. Cumhuriyetçilik ilkesi ile ilgilidir.

Ulusal Bağımsızlık: Ülke dışında ülkenin topraklarını işgal eden milletlere karşı savaşmaktır. Milliyetçilik ilkesi ile ilgilidir.

TÜRK İNKILABININ ÖZELLİKLERİ

– Akılcı ve bilimseldir.

– Evrenseldir, tutsak milletlere örnek olmuştur.

– Türkiye’yi çağdaş medeniyetler üzerine çıkarmıştır.

– Demokrasi’yi, ulusal egemenliği Türkiye’de yerleştirmiştir.

– Türk toplumunun ihtiyaçlarından doğmuş ve halka mal edilmiştir.

– Sınıfsal çatışmaların bir ürünü değildir.

SİYASİ ALANDAKİ İNKILAPLAR

1. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

– Milli egemenlik yolunda önemli bir adım atıldı.

– Laiklik yolunda atılan ilk adımdır.

– İtilaf devletlerinin Lozan konferansında ikilik çıkarma planları sonuçsuz kaldı.

– Osmanlı Devleti, resmen sona erdi.

– Rejim ve devlet başkanları sorunu ortaya çıktı. (Cumhuriyetin ilanıyla bu sorun çözümlendi)

– Cumhuriyetçilik, Laiklik, İnkılapçılık ilkeleriyle ilgili bir inkılaptır.

2. II. TBMM’nin Açılması (11 Ağustos 1923)

– I. TBMM, Kurtuluş savaşını gerçekleştirdiğinden çok yıprandı. Bunun üzerine II. TBMM kuruldu.

– Bu TBMM, saltanatın kaldırılması dışındaki tüm Atatürk İnkılaplarını yaptı.

– Lozan Barış Antlaşmasını bu TBMM imzaladı.

– 13 Ekim 1923’te Ankara başkent yapıldı.

– Ankara’nın başkent ilan edilmesine İngiltere, Fransa, İtalya büyük tepki gösterdi.

– İnkılap meclisi olarak tarihe geçti.

3. Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)

– Cumhuriyetin ilanı ile devlet rejimi belirlendi, bu konudaki tartışmalar sona erdi.

– Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı oldu.

– İlk başbakan İsmet Paşa oldu.

– İlk TBMM başkanı Ali Fethi Okyar oldu.

– Cumhurbaşkanının seçilmesiyle devlet başkanı sorunu çözüldü.

– Meclis hükümeti sistemi yerine kabine sistemi getirildi.

– Ulusal egemenlik ilkesi gerçekleştirildi.

– Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Milliyetçilik, İnkılapçılık ilkeleriyle ilgili bir inkılaptır.

4. Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)

Sebepleri

– Saltanat yandaşlarının, halifelik kurumuna sığınmaları.

– Son halife Abdülmecid efendinin, bir devlet başkanı gibi hareket etmesi.

– Laikliğe ve cumhuriyete aykırı olması.

Sonuçları

– Laiklik yolunda atılan en önemli adımdır.

– Türkiye’de inkılap sürecini hızlandırdı ve inkılaplar için elverişli bir ortam oluşturuldu.

– Ümmetçilik arayışları sona erdi.

– Dış politikada Türkiye’ye yaklaşmaya çekinen Batılı devletlerin, Türkiye’yle yakınlaşması sağlandı.

– Cumhuriyetçilik, Laikçilik, Halkçılık, Milliyetçilik, İnkılapçılık ilkeleriyle ilgili bir inkılaptır.

Halifeliğin Kaldırıldığı Gün Yapılan Diğer İnkılaplar

– Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarıldı.

– Tevhid-i Tedrisat kanunu çıkarıldı.

– Şer’iye ve Evkaf vekaleti kaldırıldı. Yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu. Laiklik yolunda atılan önemli bir adımdır.

– Erkan-ı Harbiye Vekaleti kaldırıldı. Böylece Genelkurmay Başkanlığı, ordu, siyasetten ayrıldı.

5. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri

Halk Fırkası (9 Ağustos 1923)

– Başkanı Mustafa Kemal.

– Türkiye’nin ilk siyasi partisidir.

– Halk fırkasının başkanlığına Mustafa Kemal Paşa seçildi.

– 1924’te Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı.

– 1935’te Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı.

– Partinin ilk kongresi olarak Sivas kongresi kabul edildi.

– Cumhuriyetin ilanından önce kuruldu.

– Mustafa Kemal’in isteği doğrultusunda kuruldu.

Programı

– Ekonomide devletçilik ilkesini kabul etti.

– Aşar vergisini kaldırılmasını savundu.

– Saltanatın kaldırılması kararının değiştirilemeyeceğini bildirdi.

– Askerlik süresinin kısaltılması savunuldu.

Terakki Perver (İlerici) Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924)

– Başkanı Kazım Karabekir.

– Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Adnan Adıvar, Rauf Orbay tarafından kuruldu.

– Türkiye’nin ilk muhalefet partisidir. Ayrıca Türkiye Cumhuriyetinin ilk partisidir.

– Erkan-ı Harbiye kanununun çıkarılması, bu partinin kurulmasında etkili oldu.

– Partinin başkanlığına Kazım Karabekir getirildi.

– Genel sekreter Ali Fuat Paşadır.

Programı

– Ekonomide Liberal ekonomiyi temel aldı.

– Dine saygılıdır parolasıyla yola çıktığından saltanat ve halifelik yandaşları bu partiye üye oldu.

– Yerinden yönetim (Ademi Merkeziyetçilik) kabul edildi.

– Tek dereceli seçim sistemini kabul etti.

– Partinin kapatılmasında Şeyh Sait İsyanı sırasında çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu etkili oldu.

6. Şeyh Sait İsyanı (13 Şubat 1925)

Sebepleri

– İngiltere’nin kışkırtmaları.

– Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının çalışmaları.

– Hilafet ve saltanatı geri getirme düşünceleri.

İsyanın Gelişimi

– Diyarbakır’da başladı.

– İsyancıların amacı Türkiye Cumhuriyeti’ni yıkmak ve Osmanlı devlet düzenini geri getirmekti.

– Ali Fethi Okyar hükümeti, isyanın bastırılmasında başarılı olamayınca istifa etti. Yerine İsmet İnönü hükümeti kuruldu.

Sonuçlar

– Doğu Anadolu bölgesinde bozulan huzuru yeniden sağlamak amacıyla Takrir-i Sükun kanunu çıkarıldı.

– Musul sorununun Türkiye aleyhinde çözümlenmesine neden oldu. Lahey adalet divanına götürüldü, ancak sonuç alınamadı.

– Laikliğe ve Cumhuriyete karşı çıkan ilk isyan.

– Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, isyanda rolü olduğu düşüncesiyle kapatıldı.

– Çok partili hayata geçiş için yapılan ilk deneme başarısız oldu.

– İstiklal mahkemeleri yeniden kuruldu.

– Bu isyan Türkiye’de çok partili hayata geçiş için ortamın uygun olmadığını, henüz demokrasinin tam anlamıyla uygulanamayacağını göstermiştir.

Takrir-i Sükun Kanunu (1925-1929)

– Bu kanun sadece Şeyh Sait İsyanına has bir kanundur.

– Bu kanunla, Doğu Anadolu bölgesinde sıkı yönetim ilan edildi.

– Atatürk İnkılapları en çok bu kanun döneminde yapıldı.

– Bu kanunu İsmet Paşa hükümeti çıkardı.

7. Atatürk’e Suikast Girişimi (16 Haziran 1926)

– İttihatçıların Atatürk’e yönelik İzmir’de düzenlediği suikasttır.

– Sorumlular istiklal mahkemelerinde yargılanıp cezalandırıldılar.

Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930)

– Başkanı Ali Fethi Okyar.

– Türkiye’nin ikinci muhalefet partisidir.

– Ali Fethi Okyar başkanlığın kuruldu.

– Saltanat ve hilafet yandaşlarının buraya girmesi sonucu parti kendi kendini feshetti.

– Mustafa Kemal’in isteği doğrultusunda kuruldu.

Programı

– Ekonomide Liberal ekonomiyi temel aldı.

– Tek dereceli seçim sistemini benimsedi.

– Kadınların siyasi hayata katılmalarını savundu. (İlk kez)

– Teşvik-i Sanayi kanununun tam olarak uygulanmasını savundu.

– Cumhuriyetçiliği ve milliyetçiliği savundu.

– Herkesin gelirine göre vergi vermesini, paranın değerinin korunmasını savundu.

– Bu parti 1929 dünya ekonomik bunalımının etkilerini ortadan kaldırmak amacıyla kuruldu.

8. Menemen (Kubilay) Olayı (23 Aralık 1930)

– Serbest Cumhuriyet Fırkasının kendi kendini feshetmesinden sonra Derviş Mehmet öncülüğünde İzmir Menemen’de çıkan isyandır.

– İsyanı bastırmaya gelen Asteğmen Kubilay öldürüldü.

– Laikliğe ve Cumhuriyete karşı çıkan ikinci isyandır.

– İsyanı çıkaranlar Divan-ı Harp mahkemelerinde yargılandı.

– Rejime karşı çıkan üçüncü isyandır.

9. Türk Kadınlarına Siyasal Haklar Verilmesi

– 1930’da kabul edilen Belediye kanunu ile kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı verilmiştir.

– 1933’te kabul edilen kanunla kadınlara muhtarlık seçimlerine katılma hakkı verilmiştir.

– 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verilmiştir.

Önemli Görevlere Gelen Kadınlar

– İlk kadın savaş pilotu: Sabiha Gökçen.

– İlk kadın muhtar: Gül Esin.

– İlk kadın doktor: Safiye Ali.

– İlk kadın belediye başkanı: Müfide İlhan (Sadiye Hanım)

– İlk kadın diş doktoru: Ferdane Bozdoğan

– İlk kadın heykeltıraş: Sabiha Bengütaş.

– İlk kadın avukat: Süreyya Ağaoğlu.

– İlk kadın hakim: Suat Berk.

– İlk kadın gazeteci: Selma Rıza.

– İlk kadın vali: Lale Aytaman.

– İlk kadın kaymakam: Özlem Bozkurt.

– İlk kadın milletvekili: Sayı Kadın (Ankara).

– İlk kadın sinemacı: Neyyire Neyir.

– İlk kadın bakan: Türkan Akyol.

– İlk kadın tiyatrocu: Afife Jale.

– İlk kadın başbakan: Tansu Çiller.

– İlk kadın büyükelçi: Filiz Dinçmen.

– İlk kadın öğretmen: Refet Angın.

– İlk kadın pilot: Bedriye Tahir Gökmen.

– İlk kadın Sayıştay Üyesi: Fahrünisa Etmen.

– İlk kadın tarihçi: Afet İnan.

– İlk kadın romancı, edebiyatçı: Fatma Aliye.